Wyroby wiklinowe towarzyszą polskiemu gospodarstwu domowemu od wieków. Jeszcze do połowy XX wieku trudno było wyobrazić sobie wiejskie domostwo bez kosza na ziemniaki, kołyski z wikliny czy koszyka na chleb. Dziś funkcje te przejęły tworzywa sztuczne, jednak wikliniarstwo przeżywa stopniowy renesans — zarówno jako rzemiosło użytkowe, jak i element wystroju wnętrz.

Kosze — od użytkowego narzędzia do dekoracji

Kosz wiklinowy jest wyrobem, który w polskim domu pełnił jednocześnie kilka ról. W gospodarstwach rolnych służył do zbierania warzyw i owoców, przechowywania ziemniaków i cebuli, przenoszenia produktów na targ. Kosze wykonane z grubych prętów korowych były wytrzymałe i łatwe do naprawy — poluzowany splot można było dopleść bez wymiany całego wyrobu.

W kuchni mieszczańskiej pojawiały się kosze na chleb, tace wiklinowe i pojemniki na owoce. Ich charakterystyczna faktura i naturalny kolor pasowały do drewnianych mebli i ceramiki. Koszyki nakryte białą ściereczką stały się trwałym elementem polskiej ikonografii kulinarnej.

Wielkanoc i wiklina: Najbardziej rozpoznawalnym przykładem wyrobu wiklinowego w polskiej kulturze jest koszyk wielkanocny — śmigus-dyngus. Wierzbowa konstrukcja, wyplatana tradycyjnie na Podkarpaciu i w Małopolsce, służy do przynoszenia pokarmów do poświęcenia. Wzornictwo koszyków wielkanocnych jest wyraźnie regionalne i różni się w zależności od miejscowości.

Meble wiklinowe w polskich domach

Meble z wikliny pojawiły się w polskich wnętrzach szerzej pod koniec XIX wieku, kiedy wyroby z Rudnika nad Sanem i innych ośrodków wikliniarskich trafiały na rynki miejskie i do dworów szlacheckich. Fotele, kanapy, stoliki, huśtawki ogrodowe i kołyski z wikliny były dostępne w różnych przedziałach cenowych — od prostych, produkcji chałupniczej, po bardziej kunsztowne, przeznaczone do salonów.

Meble ogrodowe z wikliny są wciąż wytwarzane i sprzedawane przez zakłady wikliniarskie, szczególnie w regionach, gdzie rzemiosło to ma ugruntowaną tradycję. Fotel wiklinowy — z charakterystycznym, wysokim oparciem plecionym w splot prosty lub skośny — jest jednym z bardziej rozpoznawalnych wyrobów polskiego wikliniarstwa.

Wystawa wyrobów z wikliny, drewna i słomy — tradycyjne rzemiosło środkowoeuropejskie

Wystawa tradycyjnych wyrobów z wikliny, drewna i słomy. Źródło: Wikimedia Commons, lic. CC BY-SA 4.0.

Elementy dekoracyjne i sezonowe

Wiklina znalazła trwałe miejsce w polskiej dekoracji sezonowej. Wianki adwentowe i wielkanocne, gałązki wierzbowe zdobione gęsimi piórkami, kosze na kwiaty cięte, a także dekoracje dożynkowe — wszystkie te elementy od wieków wykonywane są z naturalnych włókien, w tym z wikliny i kory wierzbowej.

W ostatnich dekadach wzrosło zapotrzebowanie na wyroby wiklinowe jako element stylu skandynawskiego i rustykalnego we wnętrzach. Kosze do przechowywania, ramki do zdjęć, lampiony i pojemniki wiklinowe można znaleźć w sklepach z akcesoriami domowymi, choć ich jakość znacznie różni się od produktów rzemieślniczych.

Różnice między wyrobami rzemieślniczymi a przemysłowymi

Wyrób wyplatany ręcznie przez doświadczonego rzemieślnika różni się od wyrobu masowego kilkoma cechami. Wikliniarze stosują pręty dobrane pod kątem grubości, elastyczności i koloru, co przekłada się na równomierną fakturę i trwałość splotu. Wyroby rzemieślnicze są zazwyczaj naprawialne — zużyty lub pęknięty element można wymienić bez demontażu całego wyrobu.

Wyroby produkowane masowo, często z surowca importowanego i o niższej jakości, mają z reguły mniej regularny splot i krótszy czas użytkowania. Przy zakupie warto zwrócić uwagę na równomierność splotu, grubość użytych prętów i staranność wykończenia krawędzi.

Kołyski i meble dziecięce

Kołyska wiklinowa była przez wieki standardowym wyposażeniem polskiego domu z dziećmi. Lekka, przewiewna, o odpowiedniej sprężystości — wiklina sprawdzała się jako materiał do kołysek zarówno stacjonarnych, jak i zawieszanych na belce. Tradycja ta przetrwała w formie wózków wiklinowych, produkowanych jeszcze w latach 80. i 90. XX wieku w zakładach rzemieślniczych, głównie na Podkarpaciu.

Wózki i kosze wiklinowe dla niemowląt są dziś produktem niszowym, wytwarzanym przez nielicznych rzemieślników, jednak wciąż cieszą się zainteresowaniem wśród osób ceniących naturalne materiały.

Powiązane artykuły: Tradycyjne techniki plecionkarskie · Lokalne warsztaty wikliniarskie